Ernstig arbeidsongeval: hoe voorkom je een blijvend trauma?

Hoe definiëren we een ernstig arbeidsongeval en een trauma?

Bjorn: “Een ernstig arbeidsongeval is een dodelijk arbeidsongeval of een arbeidsongeval dat aan bepaalde voorwaarden voldoet. Het gaat om de combinatie van een letsel en een afwijkende gebeurtenis en/of voorwerp. Denk aan bv. een botbreuk als gevolg van een instorting van een bovengrondse constructie.”

Lindsy: “Een gebeurtenis is potentieel traumatisch als ze voldoet aan de 4 O’s: een Onverwachte en Oncontroleerbare gebeurtenis die Overweldigend aanvoelt en waarbij onze illusie van Onkwetsbaarheid doorprikt wordt. We weten allemaal dat er een arbeidsongeval kan gebeuren, maar door die illusie van onkwetsbaarheid denken we dat het ons niet zal overkomen. Zo vertrekken we niet elke ochtend angstig naar het werk.”

“Een ernstig arbeidsongeval laat vaak diepe sporen na. Niet alleen bij het slachtoffer, maar ook bij collega's, leidinggevenden of getuigen. Gelukkig ontwikkelt niet iedereen die een traumatische gebeurtenis meemaakt een blijvend psychisch trauma. Dat is pas het geval wanneer de initiële – normale – klachten na enkele maanden nog altijd niet hersteld zijn. De manier waarop de eerste uren, dagen en weken na het ongeval worden aangepakt, maakt een groot verschil. Door potentieel traumatische gebeurtenissen te herkennen en er juist op te reageren, kunnen we het risico op langdurige psychische klachten aanzienlijk verminderen of zelfs voorkomen.”

Hoe ziet een ‘normale’ reactie op een trauma eruit?

Lindsy: “Onmiddellijk na een ernstig arbeidsongeval schakelt het lichaam over naar een overlevingsmodus. Het stresssysteem komt volledig in actie en de reacties kunnen erg uiteenlopend zijn, o.a. huilen, trillen, verwardheid, hartkloppingen, zweten maar evengoed soms net lachen of opvallende kalmte en daadkracht vertonen. Deze reacties zijn allemaal normaal. Het brein probeert in deze fase vooral veiligheid te herstellen en de gebeurtenis te begrijpen. Het belangrijkste is dat de opgebouwde spanning er weer uit kan. Laat die ontlading en emoties toe, ze horen erbij. En praat erover met iemand die je kent en vertrouwt. Het enige wat niet werkt, is alleen zijn.”

Bjorn: “Tot nu toe heb ik voor Mensura één bedrijf begeleid in de nasleep van een dodelijk arbeidsongeval. Een jongen van amper 20 jaar was gekneld geraakt tussen twee machines. Ik vergeet het nooit meer: de huilende ouders en vrienden, de woede en verslagenheid, het schuldgevoel bij de achterblijvers, het lichaam bij de wetsdokter … Op zo’n moment moet je als preventieadviseur je emoties uitschakelen en naar de feiten kijken: getuigenissen afnemen en een verslag schrijven vanuit je rol als expert. Wat is hier gebeurd en hoe vermijden we dit in de toekomst?”

Wat gebeurt er als die eerste emoties inzinken?

Lindsy: “Na de pure ontlading volgt het herstel. Bij vele mensen leiden die extreme emoties tot paniek, maar we laten hen inzien dat het een gezonde herstellende reactie is. Herbeleving, nachtmerries, schrikreacties, slaap – en concentratieproblemen en vermijdingsgedrag zijn heftig, maar ook een teken dat het herstel is ingezet. Het zijn normale reacties op een abnormale gebeurtenis”.

“Mensen bezitten overigens een natuurlijke veerkracht, die vooral naar boven komt met anderen aan je zijde. Praat dus over je gevoelens en luister naar je lichaam. Na een maand gaan we dan kijken hoe je herstel vordert. Lig je nog vaak te huilen in bed, maar kom je weer buiten? Dan is je lichaam aan het herstellen; laat die pijn toe. Belangrijk is om zeker niet te blijven hangen in vermijding.”

“Voel je dat je verwerking vastloopt, klachten niet verminderen of zelfs toenemen? Dan spreken we van trauma. De opgehoopte spanning heeft de weg naar buiten niet gevonden en zich ‘vastgezet’ in je lichaam. In dat geval verwijzen we je door naar een traumapsycholoog om in een veilige omgeving de confrontatie aan te gaan en de spanning los te laten.”

Bjorn: “Toen ik de getuigen van het dodelijke arbeidsongeval sprak, merkte ik ook dat velen zich slechts flarden herinnerden. In principe moet zo’n verslag binnen de tien kalenderdagen klaar zijn, maar in samenspraak met de PAPSY van het bedrijf en de FOD Toezicht op het Welzijn op het Werk (TWW) hebben we de getuigen extra tijd gegeven. Nadat ze tot rust waren gekomen, konden we samen de puzzelstukjes van de herinnering op hun plaats leggen. En dat was eigenlijk ook een vorm van verwerking.”

Hoe neem je als preventieadviseur die emoties niet mee naar huis?

Lindsy: “Heftige emoties horen bij de job. We proberen zoveel mogelijk empathisch aanwezig te zijn, zonder emoties van anderen over te nemen. We bewaken onze professionele rol maar dat betekent niet dat gebeurtenissen of emoties van anderen ons niet kunnen raken. Zelf maken we ook gebruik van collegiale ondersteuning, intervisie en zijn we alert voor signalen van overbelasting bij onszelf. Alleen wanneer je voldoende zorg draagt voor je eigen draagkracht, kan je anderen duurzaam ondersteunen. Ga je vooral niet sterk houden omdat je een psycholoog bent. Bel iemand die je kent, zodat je in alle veiligheid kan ontladen.”

Bjorn: “Telkens ik die bewuste machine zie, zie ik die jongen daar nog liggen. De betrokken PAPSY nam na het ongeval contact met me op voor een gesprek, en sowieso bespreken we bij Mensura dergelijke arbeidsongevallen altijd in groep. Dat heeft me echt deugd gedaan.”

Hoe ga je als werkgever om met een traumatisch ernstig arbeidsongeval?

Bjorn: “In het bedrijf met het dodelijke arbeidsongeval werden de productieactiviteiten tijdelijk stopgezet. In overleg met de PAPSY’s en de FOD TWW, en na het nemen van de nodige preventiemaatregelen, werden de verschillende lijnen stelselmatig weer opgestart. Je ziet nu echt een verschil qua veiligheidscultuur. Iedereen zet nu maximaal in op veiligheid, zodat ze dit nooit meer hoeven mee te maken.”

Lindsy: “Als werkgever kun je na een ernstig arbeidsongeval een belangrijke rol spelen in het voorkomen van langdurige psychische gevolgen. In de eerste plaats is het essentieel om veiligheid, rust en duidelijkheid te bieden. Werknemers hebben nood aan correcte informatie, praktische ondersteuning en de zekerheid dat er aandacht is voor hun welzijn. Toon betrokkenheid, luister zonder te oordelen en respecteer dat iedereen anders reageert op een schokkende gebeurtenis. Daarnaast stopt de zorg niet na de eerste opvang. Door in de dagen en weken nadien regelmatig check-ins te organiseren, contact te houden en tijdig professionele ondersteuning aan te bieden wanneer nodig, kan een werkgever het herstelproces ondersteunen en het risico op blijvende traumaklachten verkleinen.”